จังหวัดน่าน ให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์และส่งเสริมภูมิปัญญาของบรรพบุรุษ โดยในปี 2567 นโยบายการศึกษาของน่านได้ปรับตามนโยบายการศึกษาชาติด้านการพัฒนาตามพื้นที่และการศึกษาที่เน้นอาชีพในทุกระดับการศึกษา โดยเริ่มต้นตั้งแต่ระดับปฐมวัย ปลูกฝังตั้งแต่ระดับอนุบาล ซึ่งร้อยละ 50 ของสถานศึกษาในระดับปฐมวัย ได้นำเอาภูมิปัญญาและวิถีชีวิตของชาวน่านมาบูรณาการเข้ากับหลักสูตรการเรียนการสอน
เช่น การสอนให้เด็กๆ รู้จักการทอผ้า ทำงานฝีมือ และเรียนรู้เรื่องราวของชุมชน เด็กๆ ได้ลงมือปฏิบัติจริง ทำให้เกิดความเข้าใจและความภาคภูมิใจในวัฒนธรรมของตนเอง ตัวอย่างโครงการที่เห็นได้ชัดเจน ได้แก่ โครงการพัฒนาการรู้หนังสือไทย-ขมุที่โรงเรียนบรรณโศภิษฐ์ โครงการพัฒนาทักษะทางสังคมโดยใช้ทรัพยากรการเรียนรู้ท้องถิ่นที่โรงเรียนสมาคมพยาบาลไทย โครงการฝึกทำตุงที่โรงเรียนราชานุบาล
การปลูกฝังรากฐานเพื่อต่อยอดในระดับประถมศึกษา โดยโรงเรียนต่างๆ ภายใต้สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษา ก็ยังคงส่งเสริมให้นักเรียนได้เรียนรู้เกี่ยวกับงานหัตถกรรม โดยมีการจัดกิจกรรมต่างๆ เช่น การทอผ้า การจักสาน และการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะจากวัสดุธรรมชาติ ทำให้นักเรียนได้พัฒนาทักษะและความคิดสร้างสรรค์ไปพร้อมๆ กัน ตัวอย่างหลักสูตร ได้แก่ โรงเรียนดรุณวิทยา เทศบาลเมืองน่าน ที่นำองค์ความรู้เรื่อง “ผ้าน่าน” มาสอนในรายวิชาเพิ่มเวลารู้ โดยนักเรียนประถมศึกษาปีที่ 4-6 ได้สร้างสรรค์ “สมุดบันทึกลายผ้าน่าน” เพื่อต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์จากภูมิปัญญา และมุ่งหวังยกระดับผ้าน่านสู่สากล
ในระดับมัธยมศึกษา ได้ต่อยอดทักษะความรู้จากห้องเรียนสู่ตลาดออนไลน์ โรงเรียนหลายแห่งได้ออกแบบหลักสูตรที่เน้นการเชื่อมโยงระหว่างทฤษฎีกับการปฏิบัติจริง โดยให้นักเรียนได้ลงมือทำผลิตภัณฑ์จริง เช่น กระเป๋าผ้าเขียนเทียน หรือผลิตภัณฑ์จากไม้ไผ่ นอกจากนี้ ยังมีการนำเทคโนโลยีเข้ามาช่วยในการออกแบบและการตลาด เพื่อให้ผลิตภัณฑ์มีความทันสมัยและสามารถแข่งขันในตลาดได้ ตัวอย่างหลักสูตร
ได้แก่ โรงเรียนสารธรรมวิทยาคารพัฒนาหลักสูตรระยะสั้น “ผลิตภัณฑ์จากตอกไม้ไผ่” โดยทำงานร่วมกับวิทยาลัยชุมชนน่าน โรงเรียนมัธยมป่ากลางมุ่งเน้นการพัฒนาผลิตภัณฑ์กระเป๋าผ้าเขียนเทียนและการขายผ่านระบบออนไลน์ โรงเรียนราชประชานุเคราะห์ 56 และโรงเรียนปริยัติธรรมในจังหวัด จัดหลักสูตรด้านศิลปะและช่างฝีมือที่เกี่ยวข้องกับภูมิปัญญาท้องถิ่น เช่น การทอผ้า แกะสลักหัวเรือ และจิตรกรรมสกุลช่างน่าน
ภูมิปัญญาและองค์ความรู้ท้องถิ่น ที่ถ่ายทอดและปลูกฝังในทุกระดับ จนถึงอุดมศึกษา คือ วิชาชีพที่จับต้องได้ สร้างรายได้ในบ้านเกิด จุดที่ภูมิปัญญากลายเป็นอาชีพอย่างเป็นรูปธรรม วิทยาลัยชุมชนน่าน เปิดหลักสูตรระยะสั้น 6-45 ชั่วโมง ครอบคลุมทั้งชิโบริ การทอผ้า และการวาดภาพจิตรกรรมฝาผนังสกุลช่างน่าน ซึ่งมีผู้สำเร็จการศึกษาแล้วถึง 688 คน และล้วนมีส่วนร่วมในการสร้างงานสร้างรายได้ให้แก่ชุมชน
ขณะที่ กาญจนาภิเษกวิทยาลัยช่างทองหลวง เปิดหลักสูตรช่างเงินและช่างทองระดับ ปวช. และ ปวส. ในระบบทวิภาคีร่วมกับบริษัทดอยซิลเวอร์แฟคตอรี่ จำกัด โดยนักศึกษาได้รับทุนการศึกษาเต็มจำนวน เปิดโอกาสให้เยาวชนชนเผ่าได้มีทักษะอาชีพที่มั่นคง และสนับสนุนเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของจังหวัดอย่างยั่งยืน
นายชัยนรงค์ วงศ์ใหญ่ ผู้ว่าราชการจังหวัดน่าน กล่าวว่า ขณะนี้ศึกษาธิการจังหวัดน่าน ได้จัดทำฉบับร่าง ชุดองค์ความรู้ หลักสูตรท้องถิ่นน่านศึกษา จำนวน 4 ชุด ได้แก่ ชุดที่ 1 ภูมิทัศน์ วัฒนธรรมน่าน ชุดที่ 2 ประวัติศาสตร์น่าน ชุดที่ 3 มรดกน่านศึกษา และ ชุดที่ 4 น่านเมืองสร้างสรรค์ พร้อมทั้งคู่มือการใช้หลักสูตร ซึ่งได้นำไปทดลองใช้กับนักเรียนระดับประถมศึกษา มัธยมศึกษา อุดมศึกษาและอาชีวะศึกษา รวม 12 แห่ง และในวันที่ 15-16 มิถุนายน 2569 นี้ จะมีการปรับปรุงหลักสูตรโดยแยกเป็นระดับชั้นเพื่อให้เหมาะสมกับการเรียนรู้ของผู้เรียนในแต่ช่วงวัย
โดยเฉพาะ”หลักสูตรน่านเมืองสร้างสรรค์” เพื่อขยายผลองค์ความรู้ด้านหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้านในทุกระดับชั้นเรียนทั่วทั้งจังหวัด ซึ่งครอบคลุมภูมิปัญญาถึง 6 ด้าน ได้แก่ งานเครื่องปั้นดินเผาและปูนปั้น เครื่องเงิน งานผ้าทอ จักสาน จิตรกรรม และแกะสลัก ด้วยโครงสร้างที่ครอบคลุมตั้งแต่อนุบาลจนถึงอุดมศึกษา มีหน่วยงานหลักคอยประสานงาน มีพื้นที่สร้างสรรค์ที่มีชีวิต และมีหลักสูตรจากภูมิปัญญา ที่สามารถเป็นทั้งอาชีพ รายได้ และความภาคภูมิใจ ให้กับลูกหลานชาวน่านได้อย่างยั่งยืนและเป็นรูปธรรม
นอกจากหลักสูตรที่ถ่ายทอดผ่านวิชาในห้องเรียนแล้ว ยังมีพื้นที่ “ห้องเรียนที่มีชีวิต” ซึ่ง อพท.น่าน ทำหน้าที่เป็นผู้บูรณาการ เชื่อมโรงเรียน ชุมชน และหน่วยงานวัฒนธรรมเข้าด้วยกัน โดยสนับสนุนงบประมาณแก่วิทยาลัยชุมชนน่านในการศึกษาวิจัยและพัฒนาหลักสูตร ไม่ว่าจะเป็นการรวบรวมองค์ความรู้ประเพณีเรือแข่งและสล่าเรือน่าน การจัดทำหลักสูตรแกะสลักไม้ และหลักสูตรเครื่องเงินน่าน และยังร่วมกับวิทยาลัยชุมชนน่านพัฒนายกระดับ หออัตลักษณ์นครน่าน ให้กลายเป็น Nan Creative Hub พื้นที่บ่มเพาะความคิดสร้างสรรค์ที่เปิดรับทุกคน
ทั้งปราชญ์ศิลปิน ผู้ประกอบการ คนรุ่นใหม่ และนักสร้างสรรค์ ให้ได้แลกเปลี่ยนองค์ความรู้ เชื่อมเครือข่าย และต่อยอดงานสร้างสรรค์ด้านศิลปะหัตถกรรมของเมืองน่านให้เติบโตต่อไป
.
